Bomen planten - goed voor het milieu of alleen voor de marketing?

Bomen planten tegen de klimaatverandering – dat is nog nooit zo eenvoudig geweest. Bij het zoeken op internet, het kopen van condooms of het drinken van koffie krijg je tegenwoordig gewoon nog een boom cadeau, die vervolgens voornamelijk in landen van het Globale Zuiden wordt geplant om tonnen CO2 te absorberen. Dat zijn in ieder geval de reclamebeloften. Ook voor het compenseren van de broeikasgasemissies van vluchten, hele bedrijven of de persoonlijke voetafdruk zijn inmiddels honderden boomplantprojecten die beloven de uitgestoten CO2-waarden te compenseren.

Ook wij bij fairafric maken gebruik van dergelijke projecten om onze ecologische voetafdruk, die ontstaat bij de productie van de chocolade , te neutraliseren. Juist daarom is het voor ons belangrijk om ons kritisch met het onderwerp bezig te houden. Hoeveel levert het planten van bomen echt op? Wat zegt de wetenschap hierover? Welke maatregelen en projecten zijn zinvol en welke zijn gewoon greenwashing? Deze vragen willen we hier kritisch en transparant onderzoeken.

Hoeveel levert het planten van bomen echt op?

We hebben bomen nodig om de klimaatverandering te vertragen, en we hebben er echt heel veel van nodig. Volgens een studie van de Technische Hogeschool van Zürich kunnen bomen tot twee derde van de door mensen veroorzaakte CO2-uitstoot opnemen. Herbebossing is daarmee een van de meest effectieve middelen in de strijd tegen de klimaatverandering. Om zoveel uitstoot op te nemen, hebben we echter naast de reeds bestaande bosgebieden tot wel een miljard hectare nieuw aangeplante grond nodig. Het klinkt dus eigenlijk heel logisch dat zoveel bedrijven en initiatieven nu bomen planten.

Het is de klimaatverandering echter helaas niet zo eenvoudig tegen te gaan. Een van de grootste problemen is dat er voor een redelijke CO2-opname en -verwerking bomen met een bepaalde hoeveelheid biomassa nodig zijn. Want van die hoeveelheid hangt af hoeveel kooldioxide de boom opslaat en dus hoeveel CO2 hij uit de omgevingslucht filtert. Neem eens twee inheemse bomen als voorbeeld: een 35 m hoge en 50 cm dikke spar opslaat in zijn leven ongeveer 2,6 ton kooldioxide. Een beuk met dezelfde afmetingen kan tot een ton meer CO2 opnemen, omdat deze een hogere houtdichtheid heeft. De grootte en het boomsoort spelen dus al een aanzienlijke rol. Ook de leeftijd is zeer bepalend, want om deze afmetingen te bereiken, hebben bomen afhankelijk van het soort jaren tot decennia nodig (in het geval van de spar bijvoorbeeld 100 jaar).
Bomen in de tropen hebben het iets makkelijker, omdat ze vaak veel sneller groeien en meer biomassa vormen.

Zogenaamde 'Reforestation'-projecten planten echter natuurlijk geen meterhoge bomen, maar zaailingen, die op hun beurt aanvankelijk zeer weinig koolstof opnemen. Om te groeien en op den duur grotere hoeveelheden CO2 te kunnen opslaan, hebben ze een geschikte omgeving en bescherming tegen ontbossing, dieren en extreme weersinvloeden nodig. Ook de bodemgesteldheid en de dichtheid van de beplanting zijn factoren die in acht moeten worden genomen. Om een goede groei van de bomen te garanderen, moet daarom ook met de lokale bevolking worden samengewerkt.

Ook de vraag wat er met de bomen gebeurt als ze eenmaal groot zijn, is zeer belangrijk en vraagt om goede samenwerking. Als er namelijk geen langdurige bescherming van de herbebossingsgebieden is gegarandeerd, bestaat het gevaar dat ze op den duur voor hun hout worden gekapt of alsnog ten prooi vallen aan akkerbouw en andere landbouwgebruiken. Door branden of ontbossing zouden de opgeslagen hoeveelheden CO2 namelijk weer vrijkomen en in de atmosfeer terechtkomen.

Tot slot speelt ook het boomsoort een rol. Niet elk boomsoort is geschikt voor elke bodem of bevordert het natuurlijke groei in een regio. Het doel van herbebossingsprojecten zou altijd moeten zijn om de natuur weer ruimte te geven en zo ook dier- en insectensoorten een nieuwe plek te bieden. Als er echter bomen worden geplant die slecht groeien of de groei van andere plantensoorten onderdrukken, kan dit zelfs negatieve gevolgen voor het gebied hebben. Zoals de NDR onlangs in een documentaire over het onderwerp liet zien, is het soms zelfs beter om de gebieden gewoon volledig aan de natuur over te laten, die zich dan vaak in haar volle diversiteit kan herstellen.

Inmiddels zijn er veel organisaties die de hier genoemde voorwaarden voor een goede boom- en bosgroei in acht nemen en niet alleen nieuwe gebieden herbebossen, maar indien nodig ook werkgelegenheid en nieuwe inkomstenbronnen creëren in de vaak rurale regio's. Helaas zijn er echter ook veel bedrijven die deze factoren volledig negeren. Door nauwkeuriger te onderzoeken of vragen te stellen, laten ze zich echter vaak snel ontmaskeren.

Echte milieubescherming of moderne aflaatshandel?

Hoe ziet dat er nu uit als particulieren of bedrijven hun CO2-uitstoot willen compenseren met het planten van bomen? Kan dat – bij een verstandige uitvoering – echt werken?
Ook hier is het antwoord geen duidelijk ja of nee. In de eerste plaats moet het volgende duidelijk worden: de compensatie van broeikasgassen door het planten van bomen of andere projecten – zou nooit het enige zijn wat een persoon of bedrijf doet om zijn of haar ecologische voetafdruk te minimaliseren. Tegenwoordig maken vooral grote concerns hun boominitiatieven graag als een soort moderne aflaatshandel. Ze begaan milieuzonden in hun toeleveringsketen en kopen zich daar vervolgens weer van af door boomplantcertificaten te kopen of zaailingen weg te geven, die vermeendelijk de uitgestoten hoeveelheden CO2 weer compenseren. Beroemde voorbeelden vind je onder andere op de websites van herbebossingsorganisaties zoals treedom.com. Hier staan Nespresso, H&M, Samsung en Co. vermeld met de meest uiteenlopende initiatieven, die hun milieubewustzijn moeten weerspiegelen.

Zo kan echte milieubescherming echter niet werken en de klimaatverandering wordt er zeker niet door tegengegaan. Zowel consumenten als bedrijven moeten zich inspannen om uitstoot al in de productie en in het dagelijks leven zo goed mogelijk te vermijden. Dan zou het vaak helemaal niet eens tot de ontbossing van de waardevolle oerwouden komen.

Daarbij moet ook rekening worden gehouden met het feit dat niet alleen bedrijven die bomen laten planten dit graag doen om winst te maximaliseren en hun imago te verbeteren. Ook veel aanbieders verdienen tegenwoordig een goud geld met de boomhandel. Zoals de journalisten Zita Zengerling en Desireé Fehringer ontdekten, bieden bedrijven bijvoorbeeld een aangeplante boom aan als persoonlijk cadeau – voor rond de 60 euro. De bijbehorende zaailing kost echter slechts enkele centen. Er wordt zo goed als geen geld in de verdere verzorging en bescherming van de kleine bomen gestoken.

Zowel als bedrijf als particulier moet je dus op een aantal zaken letten in de 'boomwereld'. Gelukkig zijn er echter ook veel goede organisaties die transparant en zorgvuldig werken en niet alleen met mooi klinkende cijfers om zich heen gooien.

Waarom planten wij bomen bij fairafric?

Zoals aan het begin al werd vermeld, hebben wij bij fairafric er ook voor gekozen om bomen te planten. Momenteel doen we dit in het kader van twee projecten. Enerzijds is er ons kokoszaailingproject. Al sinds 2018 planten we kleine kokospalmen in samenwerking met Yayra Glover Ltd. en de cacaoboeren rondom Amanase. Hiermee moet hen een extra inkomstenbron naast de cacaoteelt worden mogelijk gemaakt en hun landbouwgronden door meer diversiteit worden bevorderd. 

Ons tweede boomplantproject, dat wij ondersteunen, bevindt zich in Togo en wordt geleid door de milieubeschermingsorganisatie natureOffice. Al meer dan drie jaar werken we met hen samen aan de compensatie van onze CO2-uitstoot. Ondanks de controverse rond het onderwerp compensatie en boomplanten hebben we er voor gekozen deze stap te zetten. Want ook al proberen we zo resource- en energiezuinig mogelijk te produceren, sommige uitstoot is gewoon onvermijdbaar. En zolang dat het geval is, vinden we het belangrijk om deze tenminste volledig te compenseren. NatureOffice heeft zich hierin als een bijzonder goede partner gebleken. De milieubeschermingsorganisatie financiert zich in de eerste plaats doordat zij voor bedrijven milieubalansen opstelt, milieustrategieën ontwerpt of certificeringen uitvoert. Precies dat doen ze ook voor ons één keer per jaar. Alle CO2-waarden die zowel in Ghana als in Duitsland of onderweg naar onze chocolade ontstaan, worden nauwkeurig berekend. Vervolgens kunnen deze met behulp van verschillende klimaatprojecten worden geneutraliseerd, die grotendeels door de winsten van de organisatie worden gedragen. Het planten van bomen in Togo is daarbij het hartensproject van het bedrijf.

Hoe garandeert natureOffice echter dat hun bomen bepaalde hoeveelheden CO2 compenseren of niet worden gekapt? Directeur-generaal Andreas Weckwert legt uit: 'Om te controleren hoeveel CO2 onze bomen daadwerkelijk kunnen opslaan, voeren we elke 5 jaar een boominventarisatie uit en meten we elke individuele boom.' Uit de afmetingen kan vervolgens de biomassa en daaruit de opslagcapaciteit worden bepaald. Wie het wiskundig heel precies wil weten, kan dat hier nalezen. Bovendien verzekeren ze zich tegen een eventuele vernietiging van de bomen. 'Slechts 80 procent van de bomen van een individueel aanplantgebied wordt voor onze berekeningen gebruikt. De overige 20 procent dient als een soort reservefonds, voor het geval een van de gebieden een keer slachtoffer wordt van vuur of illegale ontbossing'. Bovendien beschermen ze hun gebieden met behulp van de lokale bevolking en creëren zo ook nieuwe werkgelegenheid.

Wat Weckwert ook bijzonder belangrijk vindt: 'Het gaat hier niet alleen om het planten van een individuele boom die zoveel of zoveel CO2 compenseert, maar om het creëren van gezonde ecosystemen, het bieden van leefgebieden en het behouden van biodiversiteit.' Niet de individuele boom is het belangrijke, maar het hele bos. Om zulke diverse leefgebieden te creëren, plant natureOffice niet alleen één boomsoort aan, zoals helaas veel andere organisaties doen, maar tot 28 soorten per gebied. De strategie heeft natuur en dieren in staat gesteld zich daarop vrij te ontvouwen en inmiddels zijn er herbebossingsgebieden in Togo waar maar liefst 94 plantensoorten te vinden zijn.

Wat kan er concluderend over het onderwerp boomplanten worden gezegd?

'Koop ons product en wij planten een boom' – zo eenvoudig is het met klimaatbescherming helaas niet, zoals we hebben gezien. Enerzijds wordt er bijna nooit gesproken over een hele boom, maar over een zaailing. Deze is niet automatisch goed voor het milieu en vaak wordt hij niet eens een boom. Veel factoren moeten worden in acht genomen en door de betreffende bedrijven en organisaties transparant worden gecommuniceerd om met het planten van bomen echt iets goeds te kunnen doen. Boomsoort, aanplantregio, bescherming van de gebieden, de juiste berekening en verrekening van de CO2-waarden – al dat speelt een grote rol. Daarom moet je als bedrijf of particulier je goed in het onderwerp verdiepen voordat je er mee adverteert of een product koopt op basis van marketingbeloften.

Als je echter een geschikte organisatie vindt die zich met veel hart en ziel voor haar projecten inzet en haar handelen kritisch reflecteert en communiceert, kan er heel veel voor de milieubescherming worden bereikt. Alreeds geproduceerde CO2 kan zo goed als bij geen enkele andere methode uit onze omgeving worden gefilterd, biodiversiteit wordt bevorderd en er kan daarbij ook nog sociale impact ontstaan.
Niet in het minst creëert de hype rond het planten van bomen bewustzijn. Het laat ons zien dat we bomen en bossen dringend nodig hebben en dat we bij ons handelen altijd ook ons ecologische voetafdruk in het oog moeten houden.

Wij vinden daarom, of het nu gaat om bedrijven of personen: plant bomen – maar doe het goed!